Hoofd & Handen

Noordelijke variant met één hand?

Het viel me gisteravond ineens op: om de haverklap lagen de handen van de Tsjechische en Portugese voetballers op hun hoofd. Een schot op het doel die overging: handen op het hoofd. Uitglijden: opstaan en handen op het hoofd. Een aanval die wordt gesmoord door een verkeerde pass: handen op het hoofd. De indruk werd gewekt dat de handen vaker hogerop te vinden waren dan op hun gebruikelijke niveau.

Ik ben maar een leek, wat voetbal betreft. Ik kijk af en toe een wedstrijd. En hou dat alleen vol zo lang er niet te veel getreuzeld en gedraald wordt. Als het middenveld wordt bespeeld alsof het een mijnenveld is verlies ik al snel mijn aandacht. En dan ga je op andere dingen letten. Of je gaat de krant lezen. Gisteravond viel ik halverwege in de eerste helft van Tsjechië - Portugal en hoewel bij vlagen boeiend was ik toch minder met het spel dan met de mis-en-scene bezig.

Er is ook niks mis mee: handen op het hoofd. Het heeft een mooie dramatische uitstraling. Het is een klassiek gebaar van vertwijfeling, van het-niet-meer-weten. Schokschouderen, hoofd schudden, handen ten hemel heffen, tranen laten gaan, kan ook maar is te onzichtbaar of wordt als ‘overdreven’  gezien of vraagt van de speler een kwetsbaarheid die hij niet wil of kan tonen. De handen op het hoofd leggen is, denk ik, een geaccepteerde uitdrukking van misnoegen, die algemeen is in het voetbal.

En dat wordt bevestigd. Ik trof op steljevraag.nl bijvoorbeeld informatie over dit fenomeen, daterend al van 2007. Is, tussen haakjes, natuurlijk mooi onderzoek: wanneer begonnen spelers hun handen op het hoofd te leggen. Is dat vanaf het moment dat voetbal begon of kwam het later en neemt het aantal keren dat het gebeurt toe sinds de camera alles ragfijn registreert? De informatie uit 2007 brengt de beweging in verband met oer-reflexen waarmee de mens op onheil reageert. Om zich te beschermen bedekt hij het hoofd of legt de handen voor de ogen zodat hij geen getuige is. Gedragswetenschapper Andreas Wismeijer schrijft: “het missen van een doelpunt is zo ongelooflijk zuur dat het, door de genen doorgegeven evolutionair oogpunt, gelijk staat aan een ongeluk of een acute bedreigende situatie.”

Dat kan een verklaring zijn, moet je dan in de wetenschappelijke benadering zeggen. Want misschien is het wel een vorm van ontspanning. Zoals we allemaal wel af en toe de handen naar het hoofd brengen om de spanning uit de schouders te laten. Of is het, zoals de opkomst van de schwalbe, een vorm van bewust acteren. Communicatie is voor een belangrijk deel afhankelijk van vorm. Een dramatische pose na een belabberd schot bevestigt de kijker in de goede intenties en inzet van de speler. Hij had gewoon pech. En dus niet: wat een waardeloze vent, hoe kan hij die nu misen?!

Ik heb de wedstrijden van het Nederlands elftal er niet op teruggekeken, maar misschien hebben de spelers te weinig hun handen op het hoofd gelegd. Hebben ze iets te weinig met de camera gespeeld om te laten zien dat ze zich kapot werkten om de kwartfinale te bereiken. En was, als ze dat wel hadden gedaan, het oordeel over hun optreden milder geweest. Alhoewel kankeren een geliefd tijdverdrijf is en er niets zo leuk is als vitten op het weer, het verkeer, de politiek en het Nederlands elftal. Wat dat betreft lopen we allemaal graag geregeld met onze handen op het hoofd rond dramatisch te wezen. Alleen is er geen publiek en wedstrijd waar dit past en wordt begrepen.

En is de hand-hoofdbeweging het domein van de voetbal? Hockeyers zie ik niet zo snel met hun stok naar het hoofd gaan. Basketballers zouden geen handen meer hebben om te spelen en zwemmers zouden direct als een baksteen zinken. Er komen nog een hoop sporturen aan, de komende weken. Alle gelegenheid om van dit fenomeen een grondige studie te maken. Kijkt u mee?