Ja, we maken het…

De maakbare samenleving was ooit een ideaal van vooral linkse politici. Wie die samenleving maakten was ook zonder twijfel: dezelfde politici. Toen dat te weinig opschoot en men toch door ging op dit pad werden ze regenten genoemd. Want mocht de bevolking ook zeggen hoe de samenleving gemaakt moest worden? De goede intenties werden verzwolgen in een storm van verzet en ongenoegen. Rechtse politici profiteerden gretig. Zij prezen de markt aan. Nou ja, de markt als middel om de samenleving te maken, maar natuurlijk werd het niet in zulke verwachtingsvolle termen gebracht. Nee het ging om efficiëntie, het ging om geld. Maar ook de markt faalde, juist op dat punt van efficiëntie. Althans, voor de consument werd het wel leuker, maar niet goedkoper. De invoering van de euro versterkte deze beleving. En de euro was juist de kroon op het marktdenken: heel Europa als een markt. Dus werd de kroon het symbool van nieuw verzet. En de bankencrisis hielp dat verzet onbedoeld een handje. Die hele crisis werkte redelijk ontnuchterend: ook de markt heeft niet het heil gebracht. Zeker nu er kosten bespaard moeten worden blijkt juist de markt een grillig dier dat zich moeilijk laat vangen.

Ontnuchtering dus. Of is het desillusie en desoriëntatie? Als je het kabinetsbeleid in ogenschouw neemt lijkt het daar wel op. Rutte verschuilt zich achter akkoorden die vooral bedoeld zijn om rust in de tent te bewaren. En voor het overige zijn het technische ingrepen en dito argumenten die het beleid kleuren. Maar er is meer (gelukkig).

De samenleving is niet maakbaar. De samenleving maakt zichzelf, is dan de logische omkering. De sociale media en alle andere digitale vindingen maken dat dit idee ook gestalte kan krijgen. Initiatieven tot activiteiten of het maken van communities zijn makkelijker geworden en gebeuren veelvuldiger. Zie de vele mensen die onlangs het bos door struinden om twee vermiste jongens te vinden. Dit deden zij echter niet omdat ze via sociale media over die kans vernamen, maar ook omdat ze het wilden. En dat is een combinatie die de maakbaarheid van onderop vorm geeft: het willen van burgers tot eigen activiteiten kan nu omdat de zelforganisatie ervan ook makkelijk is.

Dat is prachtig, maar de kiem tot een nieuwe illusie van maakbaarheid is er ook mee gelegd: we kunnen het zelf beter regelen. Waar in de staatsrechtelijke theorie de overheid ‘voor de burger werkt’, maar in praktijk de overheid de burgers vaak deze ervaring niet geeft, is nu de gedachte dat de burger samenwerkt met de overheid, als twee gelijkwaardige partners. Ook dit heeft zijn grenzen. In de sfeer van algemeen belang en in de sfeer van welke burgers wel en niet kunnen deelnemen aan de nieuwe vorm van zelforganisatie.

De overheid moet zichzelf definiëren. Dat gebeurt al lange tijd onvoldoende. De kwestie meer of minder overheid heeft er weinig mee van doen, meer of minder ambtenaren al helemaal niet. Hoe maakbaar is onze samenleving en welke verantwoordelijkheid neemt de overheid hierin? Dat zijn wezenlijke vragen die Rutte c.s. zou moeten oppakken.

Over bruggen

Er is veel voor te zeggen als de Tweede Kamer er vandaag in slaagt wat Rutte in zeven weken niet is gelukt: een begroting voor 2013 maken waar in de EU het licht voor op groen kan.

Zo een klus te klaren is goed voor het vertrouwen in de politiek. Het weerspreekt het gemakzuchtige beeld dat politici veel lullen, maar weinig doen of er niet zijn als actie juist is vereist. Resultaat door de Tweede Kamer toont bovendien dat de situatie exceptioneel is en vraagt om manoeuvres die uitzonderlijk zijn in het Haagse. Politici zeggen niet alleen dat de situatie uitzonderlijk is, we kunnen het zelf ook aan de daden van onze vertegenwoordigers aflezen. Dit moment op deze wijze markeren geeft partijen ook na de verkiezingen het draagvlak om niet te snel in de kramp te schieten bij het bespreken van hervormingsmaatregelen.

GroenLinks lijkt een spilfunctie in te nemen. Lid van de zogenaamde Kunduz-coalitie (als alternatief voor de PVV-zetels) maar ook de meest links-georiënterde van deze coalitie. In de beeldvorming liep een eerdere steun aan kabinetsbeleid op een drama uit: in plaats van het beeld dat men de eigen internationale visie vorm gaf, werd de steun uitgelegd als hulp aan het verfoeide rechtse kabinet. De angst zal meespelen dat dit opnieuw gebeurt. Het zou echter fout zijn als is angst de raadgever is. Er zit namelijk veel voor GroenLinks in het vat.

GroenLinks heeft zich in de afgelopen tien jaar ontwikkeld tot een betrouwbare bestuurspartij op lokaal en provinciaal niveau. Anders dan de ontwikkeling bij de PvdA is macht als drijfveer minder prominent gebleven dan inhoudelijke doelen. Dat verklaart tegelijk waarom GroenLinks soms ook rap weer uit bestuursfuncties lijkt te gaan of bij coalitievorming juist moeilijk aan de bak komt ondanks bewezen kwaliteiten.

In de huidige situatie draait het juist sterk om de inhoud. De noodzak tot profilering vanwege de verkiezingen kan via dit moment-van-inhoud ten volle benut worden. GroenLinks kan tonen wie ze is en waar ze voor staat. Dan moet er een duidelijke groene winst in de begroting voor 2013 en latere jaren zitten. Juist een duurzame insteek kleurt de positie van GroenLinks en die kleur wordt extra aangezet omdat het contrast met het volkomen niet op milieu of duurzaamheid georiënteerde beleid van kabinet Rutte zo scherp is.

GroenLinks heeft ook andere redenen nu over de brug te gaan. De partij staat slecht in de peilingen. De invloed die er met het zetelaantal nu is, is niet gegarandeerd. Nu verzilveren van die invloed geeft profiel en meer kansen stemmers terug te halen.

Partijleider Jolanda Sap heeft ook eigen motieven de brug te nemen. Haar profiel is sterk getekend door Kunduz. In de huidige situatie kan ze dit vervangen door die van een doortastend, voor de groene zaak strijdende aanvoerder. Dat vergroot haar draagvlak en positie binnen de partij. En wie weet verlost het de fractie van een zekere narrigheid waarmee, naar ik heb begrepen, de onderlinge samenwerking is omgeven.

Calculerend gedrag in de politiek is een goede eigenschap, maar risico’s nemen evenzeer. De kunst is de balans te vinden tussen die twee elementen. Ik ben benieuwd hoe ver de Tweede kamer en GroenLinks in het bijzonder vandaag komt.